به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجتالاسلام والمسلمین سید محمد معلمی معاون پژوهش جامعهالمصطفیالعالمیه نمایندگی خراسان شامگاه ۷ بهمنماه ۱۴۰۴ در پانزدهمین نشست مجازی مدرسه زمستانه «نهجالبلاغه در جهان معاصر؛ رویکردهای میانرشتهای و گفتوگوی بینالمللی» با تأکید بر نقش بنیادین سنن اجتماعی الهی در فهم تحولات جوامع، اظهار داشت: نهجالبلاغه با تبیین تفصیلی، شاخصمحور و کلنگر سنن اجتماعی، ظرفیت بیبدیلی برای تحلیل، تفسیر، ارزشگذاری و پیشبینی پدیدههای اجتماعی و تاریخی فراهم میکند.
معاون پژوهش جامعهالمصطفی خراسان با اشاره به سابقه طرح بحث سنن اجتماعی در اندیشه معاصر اسلامی ابراز کرد: مسئله سنن اجتماعی الهی از مباحث مهم علوم اجتماعی است که پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، توسط علامه طباطبایی (ره) در تفسیر المیزان و سپس توسط شهید مطهری(ره) بهصورت جدی مطرح شد؛ قرآن کریم بهروشنی از قوانین ثابت الهی حاکم بر حیات اجتماعی انسان سخن گفته و آثار فراوانی نیز در این زمینه تألیف شده است.
وی افزود: اگرچه سنتهای اجتماعی در قرآن کریم بهخوبی استخراج و تبیین شدهاند و آثار مستقلی مانند نوشتههای شهید مطهری و استاد مصباح یزدی به این موضوع پرداختهاند، اما این موضوع در حوزه روایات و بهویژه در نهجالبلاغه، کمتر بهصورت منسجم و روشمند مورد توجه قرار گرفته است.
حجتالاسلام والمسلمین معلمی با تأکید بر ضرورت تعریف دقیق مفهوم سنت اجتماعی تصریح کرد: سنت در علوم مختلف معانی متفاوتی دارد، مراد ما از سنتهای اجتماعی، قوانین ثابت و الهی حاکم بر روابط، ساختارها و مناسبات زندگی اجتماعی انسان است؛ قوانینی که خداوند متعال حیات اجتماعی بشر را بر اساس آنها سامان داده و خود نیز انسان را نسبت به این قوانین آگاه ساخته است.
وی خاطرنشان کرد: این تعبیر نخستینبار بهصورت روشمند توسط علامه طباطبایی مطرح شد و سپس در برخی تفاسیر اجتماعی اهل سنت، مانند تفسیر رشید رضا و آثار سید قطب، نیز بهصورت محدود مورد توجه قرار گرفت؛ با این حال، تمرکز این نشست بر بررسی این قوانین در نهجالبلاغه است، نه صرفاً قرآن کریم.
معاون پژوهش جامعهالمصطفی نمایندگی خراسان با اشاره به تفاوت نحوه بیان سنن اجتماعی در قرآن و نهجالبلاغه، گفت: قرآن کریم غالباً به بیان اصل سنتهای اجتماعی میپردازد، اما وارد جزئیات، شاخصها و تفصیل آنها نمیشود؛ در حالی که امیرالمؤمنین علی (ع) در نهجالبلاغه همین سنتها را با دقت، تفصیل و ذکر ویژگیها و شاخصهای کاربردی تبیین میکنند.
وی بیان کرد: این ویژگی نهجالبلاغه امکان تحلیل دقیق پدیدههای اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی معاصر را فراهم میسازد، زیرا تحلیل اجتماعی بدون توجه به جزئیات و شاخصها، تحلیلی ناقص و سطحی خواهد بود.
ویژگی های کلیدی سنن اجتماعی در نهجالبلاغه
حجتالاسلام والمسلمین معلمی به ویژگی های اساسی سنن اجتماعی در نهجالبلاغه اشاره کرد و گفت: جزئینگری و شاخصسازی سنن اجتماعی در نهجالبلاغه با جزئیات فراوان تبیین شدهاند و این امکان را فراهم میکنند که هر سنت به شاخصهای قابل سنجش تبدیل شود و در تحلیلهای اجتماعی و تاریخی مورد استفاده قرار گیرد.
وی نگاه کلنگر و تاریخی را از ویژگی های کلیدی سنن اجتماعی بیان کرد و یادآور شد: امیرالمؤمنین علی(ع) همانند قرآن کریم، پدیدههای اجتماعی را با نگاهی کلنگر و در بستر تاریخ تحلیل میکنند و برخلاف رویکردهای جزئینگر و ایستای پوزیتیویستی، جریان کلی تاریخ و جامعه را مدنظر قرار میدهند.
معاون پژوهش جامعه المصطفی العالمیه نمایندگی خراسان با بیان اینکه سنن اجتماعی نهجالبلاغه دارای سه کارکرد اساسی هستند، اظهار کرد: کارکرد تبیینی برای کشف علل پدیدههای اجتماعی، کارکرد تفسیری برای فهم معنا و ماهیت پدیدهها و کارکرد ارزشی برای تشخیص حق و باطل و ارزیابی مثبت یا منفی بودن پدیدههای اجتماعی است، افزون بر این، این سنتها امکان پیشبینی روندهای آینده اجتماعی را نیز فراهم میسازند.
وی ناظر بودن به حکمرانی اسلامی را یکی از مهمترین ویژگیهای سنن اجتماعی در نهجالبلاغه عنوان کرد و ادامه داد: ناظر بودن آنها به مسائل حکمرانی و اداره جامعه است. امیرالمؤمنین علی (ع) این قوانین را در سطح حاکمیت و دولت و سطح مشارکت مردمی در حل مسائل اجتماعی به کار گرفتهاند.
معاون پژوهش جامعهالمصطفی نمایندگی خراسان، سنن اجتماعی نهجالبلاغه را به دو دسته تقسیم کرد و گفت: سنن اجتماعی مطلق، قوانینی هستند که در همه جوامع و برای همه انسانها در همه شرایط وجود دارند؛ مانند سنت هدایت و سنت ابتلا.
وی اضافه کرد: سنن اجتماعی مقید، قوانینی هستند که در شرایط خاص تاریخی و اجتماعی فعال میشوند و آثار ویژهای از خود برجای میگذارند.
وی با اشاره به سنت هدایت الهی بهعنوان یکی از مهمترین سنن مطلق اجتماعی خاطرنشان کرد: امام علی(ع) سنت هدایت را به هدایت تکوینی و هدایت تشریعی تقسیم میکنند، هدایت تشریعی نیز از دو مسیر عقل و بعثت انبیا تحقق مییابد. این مسئله در خطبههای متعددی از نهجالبلاغه، از جمله خطبه اول، خطبه ۹۰ و خطبه ۱۸۳ مورد تأکید قرار گرفته است.
حجتالاسلام والمسلمین معلمی سنت ابتلا را از دیگر سنن مطلق دانست و ابراز کرد: همه جوامع انسانی پس از برخورداری از هدایت الهی، در معرض آزمایش قرار میگیرند؛ امیرالمؤمنین علی (ع) بعثت انبیا، سختیها، خوشیها، ناخوشیها و حتی کمبود نعمتهای مادی را ابزارهای ابتلای الهی معرفی میکنند.
وی بیان کرد: حضرت علی(ع) فلسفه این ابتلا را زدودن تکبر از دلها، خضوع در برابر خداوند و آمادهسازی جامعه برای بهرهمندی از فضل الهی میدانند؛ نکتهای که در قرآن بهصورت کلی مطرح شده، اما در نهجالبلاغه با جزئیات دقیق تبیین شده است.
معاون پژوهش جامعهالمصطفی نمایندگی خراسان با اشاره به برخی سنن اجتماعی مقید، خاطرنشان کرد: سنت امداد الهی، سنت افزایش نعمت در سایه شکرگزاری، سنت تزیین ایمان برای مؤمنان و سنت تزیین اعمال برای کافران از جمله قوانینی هستند که امام علی(ع) با ذکر شاخصهایی مانند صبر، استقامت، زمانبر بودن تحولات اجتماعی و ثبات در مسیر، آنها را تبیین کردهاند.
وی تأکید کرد: این سنتها نشان میدهد که چرا برخی جوامع در مسیر حق با وجود سختیها به پیروزی میرسند و چرا برخی دیگر در مسیر باطل، اعمال خود را درست و مطلوب میپندارند.
نهجالبلاغه؛ منبع راهبردی برای علوم اجتماعی و حکمرانی
حجتالاسلام والمسلمین معلمی خاطرنشان کرد: سنن اجتماعی مطرحشده در نهجالبلاغه، نهتنها منبعی ارزشمند برای پژوهشهای میانرشتهای در علوم اجتماعی هستند، بلکه میتوانند در تحلیل مسائل حکمرانی، سیاستگذاری اجتماعی و فهم تحولات تاریخی و آیندهپژوهی جوامع اسلامی نقش راهبردی ایفا کنند.
انتهای پیام/
نظر شما